OSMANLI SPORU MATRAK
OSMANLI SPORU MATRAK
Matrak Tarihi
Matrak oyunu Osmanlı İmparatorluğu’nda Yeniçeriler, Sipahiler ve Osmanlı Padişahları tarafından Cenk Sanatı talimi ve spor olarak yapılmıştır. Kamus-ı Türki’de Matrak dövmeli şiş, Matrakçı ise dövmeli şişle kılıç talimi yaptıran eğitmen olarak tanımlanmıştır. Matrak kelimesi Arapça kökenli bir söz olan değnek sopa anlamına gelen “Mitrak” kelimesinden gelmektedir. Matrak halk arasında çoğunlukla komik eğlence anlamları ile bilinmektedir. Matrak oyunundan günümüze “Matrak geçmek” şeklinde bir söz gelmiştir. Bir başkası ile dalga geçmek, hafife almak, eğlenmek manaları ile bilinen bu söz esasında ustalaşmış Matrak sporcusunun yeni başlayan bir sporcuya karşı üstünlüğünü betimlemektedir.
Matrak oyunu Türk kılıcı, Yatağan kılıcı ve Osmanlı kılıçlarının eğitim ve teknik yapılarını içeren Eskrim ve diğer kılıç sporlarında yüzyıllar önce gelişimin tamamlayarak Osmanlı’da yapılmış bir askeri spor talimdir.
Matrak sporunun oluşması, gelişmesi ve günümüzde tekrar yaşatılması konularında tarihte bilinen iki kişinin büyük gayretleri söz konusudur. Kanuni Sultan Süleyman döneminde yaşamış Matrakçı Nasuh Matrak oyununu Osmanlı sarayında öğretmiş ve Padişaha kabul ettirmiştir. Günümüzde ise Matrakçı Efkan Çalış büyük fedakârlıklarla bu kültürün yaşatılması için emek vermiş Matrak oyununu spor olarak kurmuş (2008) önce Gençlik ve Spor Bakanlığına kabul ettirmiş (2010) ve Matrak Federasyonunun kurulmasını sağlamıştır. (2019)
Matrakçı Nasuh’un (…1480/ 28 Nisan 1564) Matrak oyununda ve diğer cenk sporlarındaki başarısından dolayı Matrakçı unvanını aldığına dair bilgiler mevcuttur. Matrak oyunu ile Osmanlı askerlerine kılıç talimleri Matrakçı Nasuh tarafından Enderun-u Hümayunda öğretilmiştir. Matrakçı Nasuh Tarihçi, Matematikçi, Minyatürcü, Hattat, Coğrafyacı ve Şair, yönleri ile bilinen bir bilim adamıdır. Matrakçı Nasuh’un Matematik, Tarih, Minyatür ve çeşitli savaş aletlerinin kullanımını anlattığı kitapları günümüze kadar ulaşmıştır. Matrakçı Nasuh’a Matrak oyununda ki başarısı, yay-ok, mızrak, kılıç gibi silahları kullanmada ki hüneri ve Mısır’da yapılan yarışmalarda ve Kanuni Sultan Süleyman’ın karşısına defalarca çıkardığı tüm rakiplerini yenmesinden dolayı Kanuni Sultan Süleyman tarafından tüm Osmanlı Devletinde tanınmasını simgeleyen “Evarih-i Zilkade 936/Haziran sonları 1529” tarihli bir berat verilmiştir. Matrak böylece Osmanlı Devletinde bir bilim dalı olarak kabul edilmiştir.
Günümüzde Matrak, Matrakçı Efkan Çalış’ın 2001 yılında başlattığı çalışmalarla; unutulan Selçuklu ve Osmanlı savaş ve spor yöntemlerinin tarihi, kültürel araştırmaları ve teknik çalışmaları ile hayat bulmuştur. Bu sürece Gazi Üniversitesi Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi ve Kırıkkale Üniversitelerinden akademisyenler destek vermişlerdir. Matrakçı Efkan Çalış’ın Matrak sporunu yeniden kurması ile (05 Eylül 2008) “Matrak sporu” adı altında Matrak Oyunu ( Matrak Kalkan, Çift Matrak, Kılıç Kalkan, Kılıç, At Üzerinde Matrak,) Tomak Oyunu, Cenk Oyunu ( Küreş, Muşt Zen, Leked Kup ) gibi unutulan Türk sanatları gün ışığına çıkarılmıştır. Efkan Çalış ayrıca unutulmuş Türk sanatı olan Tulum Oyunu da 2015 yılında Türk kültürüne spor olarak kazandırmıştır. Bir yandan yok olmuş değerleri ortaya çıkararak spor olarak kural ve kaidelerini belirleyen Çalış diğer yandan yaptığı çalışmalarda Türk kültüründe var olan değerlerden yola çıkarak geçmişin izlerini taşıyan sentez çalışmalarda yapmış, Hançer, Mızrak ve Herkes için Savunma eğitimlerini de Türk kültürüne kazandırmıştır. Engelli insanlara yönelik olarak yaptığı saha çalışmaları Özel Eğitim ve Rehabilitasyon Kurumları ve Engelli Dernekleri Federasyonu ile yaptığı çalışmalarla Tekerlekli Sandalye Üzerinde Matrak oyunu, Görme Engelliler Matrak oyunu, Zihinsel Engelliler Matrak oyunu eğitim metotlarını da oluşturmuştur.
Matrak sporu 15 Haziran 2010 tarihinde Gençlik ve Spor Bakanlığı Merkez Danışma Kurulu kararı ile Türkiye Geleneksel Spor Dalları Federasyonu’na resmen bağlanmıştır. Türkiye genelinde Ankara, Antalya, Manisa, İzmir, İstanbul, Hakkari, Tokat, Bursa, Adana, Kocaeli illerinde toplam 70 diplomalı Matrak antrenörü tarafından Matrak eğitimleri verilmektedir. 130 Matrak hakeminin belge sahibi olduğu Matrak spor dalında il şampiyonaları ve Türkiye şampiyonası yapılmaktadır. 2012 yılında Türkiye dışında Almanya, (17-18 Mart 2012 Avrupa Gençlik Çalıştayı – Köln), Rusya (08-10 Haziran 2012 Matrak Rusya Teknik Semineri – Sankt Petersburg) ve Litvanya (04-08 Temmuz 2012 TAFİSA Dünya Geleneksel Spor Oyunları-Siauliai), Bosna Hersek Matrakçı Nasuh Minyatür sergisi ve Matrak Çalıştayı (7-12 Nisan 2015 Saraybosna ve Mostar) faaliyetleri ile Matrakçı Efkan Çalış tarafından seminerler verilmiş Türk kültürü ve Matrak sporu tanıtılmış Türkiye temsil edilmiştir. 2014 yılında Gençlik ve Spor Bakanlığı Gençlik kamplarında başlatılan Matrak sporu bugün Türkiye’nin tamamında Gençlik Merkezlerinde bünyesinde yapılan bir spor haline gelmiştir. 2019 yılında Matrak Federasyonu, Başkanlığını Hacı Sürmeneli’nin yaptığı Türkiye’nin yedi bölgesinde alt Federasyonu olan Ata Sporları Konfederasyonu ile eşgüdümlü çalışmak üzere kurulmuştur.
Matrak Sporu Faydaları
Günümüzde Matrak müsabakaları başında teşekkür ve oyun sonunda kasıtlı ve kasıtsız hatalardan dolayı oyuncuların birbirlerinden özür dilemeleri ve oyunun öğrenim sürecinde yaşatılan güzel ahlak öğretileri ile bu sporu yapanlara moralen katkı sağlamak, mücadeleci ruh kazanımı ve kişilik gelişimine fayda sağlamak hedeflenmektedir. Türk kültüründe var olan fakat unutulmuş Matrak adı altında yapılan Türk ata sporları ile Türk kültürel mirasına sahip çıkmak ve yüceltmek ana amaç olarak belirlenmiştir. Bu çerçevede Türkiye’nin uluslararası alanda tanıtımına katkı sağlamak uluslararası amaç olarak göze çarpmaktadır. Oyununun sporcularına fiziksel kazanımları ise genel manada spor yapmanın verdiği faydaların yanı sıra, kas gelişimi, sinir kas koordinasyonu, çeviklik, dayanıklılık, odaklanma gibi faydalar olarak sıralanabilir.
Türk Kültürüne Katkısı
Somut olmayan Kültürel Miras kapsamında değerlendirilen Matrak sporunun tekrar canlandırılması ile Türk kültürel mirasına katkı sağlanmış ve Türk spor kültürünün zenginliği ortaya çıkarılmıştır. Matrak adı altında yapılan branşlar Türkiye tarihinde yüz yıllarca unutulmasına rağmen tekrar hayata geçirilmeleri ile emsalsiz bir spor anlayışı oluşmuştur. Mücadele ve savunma sporları alanında yapılan birçok spor çıktıkları ülkelerin gelenek, görenek ve felsefi yapıları ile icra edilmektedir. Matrak sporu ise Selçuklu Devleti, Osmanlı İmparatorluğu ve Türkiye’de var olan gelenek, görenek, örf, adet, güzel ahlak yapısı ve felsefi değerleri bünyesinde barındırmakta olup Türkiye’yi yurt dışında temsil edecek köklü bir kültürel yapıya sahiptir. Dünya üzerinde emsali olmayan oyun anlayışı ve teknik yapısı ile Matrak Türk sporuna ve sporcusuna özgüven verecek ecdadına yakışan Türk çocuklarını geleceğe hazırlayacak yapıda bir spordur.
Matrak Oyunu Müsabakası Nasıl Yapılır?
Matrak oyunu müsabakaları İkinci maddede yer alan silahların yarışmasıdır. Matrak geleneksel şekli ile sağ elde ucu topuz şeklinde içi post ve dışı deri sarılı Matrak sopası, sol elde kalkan görevi görecek yumuşak, yuvarlak bir yastık ve kafaya takılan miğferle icra edilir. Oyun başında “Benimle Cenk meydanına çıktığınız için teşekkür ederim.” Diyen Matrak kuşanmış Matrakbaz sporcular birbirlerinin kafasına Matrakla dokunarak üstünlük elde etmeye çalışırlar. Kafaya her dokunuşla bir puan elde edilir. Oyun sonunda her iki sporcuda “Kasıtlı ve kasıtsız hatalarımdan dolayı özür dilerim.” Diyerek birbirlerinin gönlünü alırlar. Matrak müsabakasında bir orta hakem ve iki sayı hakemi görev alır. İki dakikalık sürelerle iki oyun yapılır. İki oyunu alan kazanır. Beraberlik durumunda üçüncü oyun yapılır.
Tomak Oyunu Müsabakası Nasıl Yapılır?
Tomak oyunu müsabakaları İkinci maddede yer alan silahların yarışmasıdır. Tomak 65 santimlik kamçı şeklinde örülü çapı 1 santimlik ipin ucuna tutacak yere ve diğer ucuna içi keçe dışı deri kaplı yumruk büyüklüğünde yuvarlak ve yassı olan malzemenin iliştirilmesi ile oluşan cenk silahları talim aletidir. Tomak oyuncuları karşılıklı teşekkür ettikten sonra Tomak aletinin tutacak yerinden tutup sol kolu kalkan yerine kullanıp sağ eldeki Tomakla rakibin sırtına vurarak puan almaya çalışırlar. Bu oyunda hızlı hareket etmek ve rakibin hamlelerini kol ile savuşturmak maharet gerektirir. Oyun sonunda oyuncular özür dileyerek oyunu sonlandırırlar. Tomak müsabakasında bir orta hakem ve iki sayı hakemi görev alır. İki dakikalık sürelerle iki oyun yapılır. İki oyunu alan kazanır. Beraberlik durumunda üçüncü oyun yapılır.
Cenk Oyunu Müsabakası Nasıl Yapılır?
Cenk oyunu müsabakaları kılıç kalkan ve benzeri aletler olmaksızın Osmanlı askerlerinin savunma amaçlı uyguladıkları teknikleri içeren mücadele sanatıdır. Matrak alt branşlarından Cenk Oyunu Güreş, Muşt Zen – Osmanlı Yumruk sanatı ve Leked Kup – Osmanlı Tekme sanatı adlı Türk ata sporlarının birleştirilmesi ile oluşan serbest mücadeleye dayalı bir spordur. Kılıç kalkan ve benzeri Cenk silahlarının olmadığı durumlarda cengâverlerin başvurduğu teknik yapıda Muşt Zen ve Leked Kup teknikleri uygulayarak rakibi alt etmenin yanı sıra Cenk Oyunu için seçilen güreş teknikleri ile rakibi aşırmak ve yerde zapt etme teknikleri ile rakibi alt etmek serbesttir. Sporcular oyun başında teşekkür ve sonunda özür dilerler. Cenk müsabakasında bir orta hakem ve üç sayı hakemi görev alır. Bu oyun minik ve yıldızlarda 3 dakikalık tek oyun Genç ve Yıldız sıkletlerinde ise 5 dakikalık tek oyun yapılır. İlk oyun sonunda beraberlik durumu olursa puana dayalı aynı süre ile ikinci bir oyun yapılır.
Mızrak Oyunu Müsabakası Nasıl yapılır?
Mızrak ucu hedefe saplanmak üzere sivri sapı ahşap olan 120 santim uzunluğunda spor aletidir. Eşleşen rakipler karşılıklı teşekkür ettikten sonra kalkan boyutunda yarışmacıların kategori ve kilolarına göre belirlenmiş uzaklığa konan kalkan şeklindeki hedeflere üç atış yaparlar. İki sayı hakemi ve bir Orta hakem tarafından yönetilen yarışmalarda, kalkanın ortasındaki halkaya isabet ettiren 3 puan ikinci halkaya isabet ettiren 2 puan ve dış halkaya isabet ettiren ise 1 puan alır. Oyun sonunda özür dileyen sporculardan puanı çok olan oyunu kazanır. Berberlik durumunda bir Mızrak atışı daha yapılır.
Tulum Oyunu Müsabakası Nasıl yapılır?
Tulum oyunu Osmanlı devletinde bir askeri talim yöntemi olarak uygulanmıştır. Tulum keçi derisinin torba şeklinde dikilip içine hava doldurulmasıyla ortaya çıkan oyun aletidir. Tulum oyunu günümüzde yastık dövüşü olarak bilinen oyun şeklinin yüzyıllarca önce Osmanlı devletinde bir askeri talim olarak yapıldığının kanıtıdır. Tulum oyunu diğer Matrak sporu oyunlarında olduğu üzere teşekkür ile başlayıp özür dileme ile sona erer. Oyunda amaç sağ elde tutulan Tulum spor aletini rakibin başın, vücuduna ve bacağına vurarak puan almak üzeredir. Her vuruş 1 puan değerindedir. Matrak oyunundaki gibi Hakem düzenine sahip Tulum oyununda üç oyundan ikisini alan kazanır.
Matrak sporunda oluşan taleplere son 2.5 yıldır bağlı olduğu Geleneksel Spor Dalları Federasyonu cevap vermemektedir. Federasyonun 26 Kasım 2014 tarihinde yapılan Mali Genel Kurulda Matrak sporunu bünyesinden çıkardı ve şu an Matrak sporcuları Gençlik ve Spor Bakanlığından Matrak hakkında çıkacak kararı beklemekteler.
Türkiye’de resmi bir spor olmasına rağmen henüz Uzakdoğu sporlarına yapılan yatırım ve desteğin yüzde birini almayan Matrak Türkiye’nin güçlü spor markası olma yolunda tüm alt yapı çalışmaları tamamlamış olup yetkililerin desteğini beklemektedir.
Matrak Federasyonu
Başkan
Efkan Çalış
www.matrakfederasyonu.org
matrakfederasyonu@gmail.com
